Over het boek

Vrije wil: discussies over verantwoordelijkheid, zelfverwerkelijking en bewustzijn (2011)

Tjeerd van de Laar en Sander Voerman
Uitgeverij Lemniscaat
ISBN 9789047703303

Wat is vrije wil? Doen we iets omdat we dat zelf belangrijk vinden, of zijn we slechts een speelbal van onze genen, onze opvoeding en de media? Worden onze handelingen aangestuurd door onze bewuste gedachten, of zijn onze keuzes al in de hersenen tot stand gekomen voordat we ons daar bewust van worden? Had een misdadiger ervoor kunnen kiezen om geen misdadiger te worden? En zo nee, kan hij dan nog verantwoordelijk zijn voor zijn daden?

Het hedendaagse debat over vrije wil is complex en veelzijdig. Ons alledaagse idee van vrije wil is misschien niet zo vanzelfsprekend als het lijkt: het is een product van filosofische ontwikkelingen uit de Oudheid, de Middeleeuwen en de Moderne Tijd. Vandaag de dag wordt vrije wil vooral in verband gebracht met verantwoordelijkheid, zelfverwerkelijking en bewustzijn. Tjeerd van de Laar en Sander Voerman werken deze begrippen uit aan de hand van aanstekelijke voorbeelden en sleutelfragmenten van uiteenlopende denkers (o.a. Descartes, Kant, Mill, Sartre, Nagel en Dennett).

Dit boek biedt dan ook een zeer brede inleiding in de filosofie over vrije wil. Het laat echter niet zien wie er nu gelijk heeft en of we nu verantwoordelijk kunnen zijn of niet. Misschien is het een bewuste keuze van de auteurs geweest u vrij te laten om zelf uw eigen mening te bepalen. Of misschien wisten de auteurs het zelf ook niet en bent u net zo vrij als een baksteen.

Het boek bevat het eindexamenmateriaal voor het VWO examen filosofie in de periode 2012-2015.

Erratum: pagina 138 Vrije wil

In de vertaling van de fragmenten uit  ‘Morele mazzel’ van Thomas Nagel staat op pagina 138 een fout.

In de tweede zin van de eerste alinea van het zwarte tekstblok staat: “Ten eerste heb je het geluk van je constitutie – de persoonlijkheid die je bent, voor zover dat niet een kwestie is van aanleg, vermogens en karakter, en niet iets dat je welbewust doet.” Het woordje ‘niet’ dat in het voorgaande citaat vetgedrukt is hoort er niet te staan. De zin moet dus eigenlijk zijn:

“Ten eerste heb je het geluk van je constitutie – de persoonlijkheid die je bent, voor zover dat een kwestie is van aanleg, vermogens en karakter, en niet iets dat je welbewust doet.”

Leesvragen en oefenvragen bij ‘Vrije wil’

In dit document vind je een verzameling lees- en oefenvragen die kunnen helpen bij het lezen en eigen maken van de theorie die wordt behandeld in ons boek. Met veel dank aan mijn collega op het Koning Willem II College, Hans Happel, die het leeuwendeel van de vragen in dit document heeft gemaakt. We houden ons aanbevolen voor meldingen van eventuele (tik-)fouten.

Erratum: pagina 188 Vrije wil

Op pagina 186-191 van Vrije wil staat een tekstfragment uit Daniel Dennetts De evolutie van de vrije wil (vertaald door H. Bosman, 2004). Bij het drukken van deze tekst in Vrije wil is er structureel iets verkeerd gegaan met het plaatsen van afbreekstreepjes. Daarnaast zijn wij van mening dat er in de vertaling een inhoudelijke fout zit die we hier in ieder geval even willen noemen om verwarring tijdens het lezen zoveel mogelijk te voorkomen.

Het gaat om de volgende zin op pagina 188 van Vrije wil: ‘Het brein heeft trucjes om deze vertragingen onder bepaalde voorwaarden te verminderen, zoals het zoeken naar een lokatie voor bepaalde onderdelen onder tijdsdruk.’ Een betere vertaling was volgens ons geweest: ‘Het brein heeft trucjes om deze vertragingen in bepaalde situaties te vermijden, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van tijdsdruk en je in een omgeving op zoek bent naar een specifiek voorwerp.’

Wat Dennett hier probeert duidelijk te maken is dat als je bijvoorbeeld haast hebt en bent vergeten in welk fietsenrek op station Tilburg je je fiets ook weer had gestald het vaak beter werkt om in plaats van alle rekken een voor een af te gaan lopen (een tijdrovende bewuste methode) eerst eens globaal je blik over de rekken te laten gaan. Hoewel je dan niet heel bewust en gestructureerd alle fietsen een voor een bekijkt, zul je in veel gevallen merken dat je je fiets toch snel in het oog krijgt. De truc hier is dat je je aandacht niet bewust stuurt, maar de vrije hand geeft om van rek naar rek te gaan. In de woorden van Wolfe, Alvarez en Horowitz (2000): ‘de aandacht is snel, maar de [bewuste, TvdL] wil is langzaam’.’

Recensie: Wijsgerig Perspectief

Fleur Jongepier schreef een recensie over ons boek voor Wijsgerig Perspectief.

Recensie: 8weekly

Stephan Wetzels schreef een recensie over ons boek voor 8weekly.

Trouw: Ik ben mijn brein niet!

Lees dit artikel in Trouw over de boekpresentatie op 9 februari 2011.

Er verscheen ook een artikel in NRC (alleen voor abonnees).

Presentatie ICLON 2011

Op 9 februari 2011 gaven we op een docentendag van het ICLON een presentatie over ons boek. De powerpoint kun je hier downloaden.